Στις 26 Οκτωβρίου 2026 το EFSA Journal δημοσίευσε τη γνώμη της επιτροπής για τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (επιτροπή ΓΤΟ) της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια των Τροφίμων. Αφορά τη σόγια MON 94313 × MON 89788, έναν συνδυασμό δύο ήδη αξιολογημένων γενετικών συμβάντων, ανθεκτικό σε ζιζανιοκτόνα με πέντε διαφορετικές δραστικές ουσίες. Η επιτροπή υιοθέτησε το κείμενο στις 17 Σεπτεμβρίου 2026. Το συμπέρασμα, με τα λόγια της γνώμης: ο συνδυασμός, όπως περιγράφεται στην αίτηση, είναι εξίσου ασφαλής με τη συμβατική σόγια σύγκρισης και με τις μη γενετικά τροποποιημένες ποικιλίες αναφοράς, ως προς πιθανές επιπτώσεις στην υγεία ανθρώπων και ζώων και στο περιβάλλον.
Η δημοσίευση δεν είναι άδεια κυκλοφορίας και δεν είναι ανάκληση. Δεν κατονομάζει προϊόν στο ελληνικό ράφι, barcode ή παρτίδα.
Τι ζητήθηκε να εξεταστεί
Την αίτηση GMFF-2023-17394 (ερώτημα EFSA-Q-2023-00641, μοναδικός κωδικός MON-94313-8 × MON-89788-1) κατέθεσε η Bayer CropScience LP. Η EFSA την παρέλαβε στις 26 Σεπτεμβρίου 2023 από την αρμόδια αρχή της Ολλανδίας, βάσει του κανονισμού (ΕΚ) 1829/2003, και την κήρυξε έγκυρη στις 13 Δεκεμβρίου 2023.
Το πεδίο είναι συγκεκριμένο: εισαγωγή, επεξεργασία και χρήση σε τρόφιμα και ζωοτροφές μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν περιλαμβάνει καλλιέργεια στην Ένωση. Άρα η γνώμη δεν ανοίγει τον δρόμο για σπορά αυτής της σόγιας σε ελληνικό ή άλλο ευρωπαϊκό χωράφι.
Η ίδια η γνώμη ξεκαθαρίζει τον ρόλο της. Είναι η επιστημονική έκθεση που ζητούν τα άρθρα 6, παράγραφος 6, και 18, παράγραφος 6, του κανονισμού 1829/2003. Για τα στοιχεία των παραγράφων 5 των ίδιων άρθρων, που ανήκουν στη διαχείριση κινδύνου, η EFSA κλήθηκε να αναφέρει στοιχεία, όχι να γνωμοδοτήσει. Την απόφαση για το αν τα προϊόντα θα μπουν στην αγορά την παίρνει χωριστά η Επιτροπή. Όσο δεν υπάρχει τέτοια πράξη, η γνώμη από μόνη της δεν αλλάζει τι επιτρέπεται να πωλείται.
Στη δημόσια διαβούλευση του μη εμπιστευτικού φακέλου, από τις 28 Μαΐου έως τις 17 Ιουνίου 2026, η EFSA αναφέρει ότι δεν υποβλήθηκαν σχόλια.
Πέντε αντοχές, δύο συμβάντα
Ο συνδυασμός έγινε με συμβατική διασταύρωση, όχι με νέα γενετική τροποποίηση σε αυτό το στάδιο. Το συμβάν MON 94313 παράγει τις πρωτεΐνες DMO, PAT, FT_T.1 και TDO και δίνει αντοχή σε ζιζανιοκτόνα με βάση τη ντικάμπα (dicamba), το γλουφοσινικό (glufosinate), το 2,4-D και τη μεσοτριόνη (mesotrione). Το MON 89788 παράγει την CP4 EPSPS και δίνει αντοχή στη γλυφοσάτη (glyphosate).
Η επιτροπή είχε ήδη αξιολογήσει τα δύο συμβάντα χωριστά και δεν είχε εντοπίσει ζήτημα ασφάλειας. Νεότερες βιοπληροφορικές αναλύσεις και όσα ανέφερε ο αιτών μετά τις παλαιότερες γνώμες δεν άλλαξαν εκείνα τα συμπεράσματα. Στον συνδυασμό, τα δύο ένθετα διατηρούν την ακεραιότητά τους και τα επίπεδα των νεοεκφραζόμενων πρωτεϊνών είναι παρόμοια με εκείνα των μεμονωμένων συμβάντων.
Η γνώμη αξιολογεί το φυτό και τα τρόφιμα ή τις ζωοτροφές που προκύπτουν από αυτό, στο πεδίο της αίτησης. Δεν είναι πράξη έγκρισης των πέντε ζιζανιοκτόνων.
Τι διέφερε από τη συμβατική σόγια
Οι αγροτικές δοκιμές έγιναν σε περιοχές εμπορικής καλλιέργειας σόγιας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η επιτροπή τις θεωρεί κατάλληλες για τη συγκριτική ανάλυση. Από τα αγρονομικά και φαινοτυπικά χαρακτηριστικά και από τη σύσταση σπόρου και χορτονομής, περαιτέρω αξιολόγηση χρειάστηκαν μόνο τρεις διαφορές: η απόδοση, η μεθειονίνη και οι λεκτίνες στον σπόρο.
Στην απόδοση, η σόγια του συνδυασμού που δεν ψεκάστηκε με τα προβλεπόμενα ζιζανιοκτόνα είχε στατιστικά σημαντική μείωση και δεν ήταν ισοδύναμη με τις ποικιλίες αναφοράς (κατηγορία ισοδυναμίας III). Η επιτροπή κρίνει ότι αυτό δεν ακυρώνει τις δοκιμές, γιατί δεν επαναλήφθηκε στα υπόλοιπα συστατικά της απόδοσης, και ότι δεν δίνει στο φυτό πλεονέκτημα επιβίωσης στο ευρωπαϊκό περιβάλλον.
Οι εκτιμώμενοι μέσοι όροι του πίνακα 7 της γνώμης, για τα τελικά σημεία που δεν μπόρεσαν να κατηγοριοποιηθούν ως προς την ισοδυναμία:
| Χωρίς τα προβλεπόμενα ζιζανιοκτόνα | Με τα προβλεπόμενα ζιζανιοκτόνα | Συγκριτής | Μέσος όρος ποικιλιών αναφοράς | |
|---|---|---|---|---|
| Μεθειονίνη (% ξηρού βάρους) | 0,58 | 0,60 | 0,63 | 0,57 |
| Λεκτίνες (mg/g ξηρού βάρους) | 2,55 | 2,15 | 2,03 | 2,39 |
Ο αστερίσκος της γνώμης μπαίνει στη μεθειονίνη και στις δύο στήλες του συνδυασμού και στις λεκτίνες μόνο στη στήλη χωρίς τα προβλεπόμενα ζιζανιοκτόνα: εκεί η διαφορά από τον συγκριτή ήταν στατιστικά σημαντική. Η επιτροπή χαρακτηρίζει τη μείωση της μεθειονίνης σχετικά μικρή, περίπου 8% έναντι του συγκριτή. Το ποσοστό αυτό ταιριάζει στη χαμηλότερη από τις δύο μετρήσεις του πίνακα, 0,58% έναντι 0,63%. Τη θεωρεί χωρίς διατροφική ανησυχία για ανθρώπους και ζώα, γιατί η μεθειονίνη είναι αναντικατάστατο αμινοξύ που υπάρχει σε όλες τις διαιτητικές πρωτεΐνες και, στις ζωοτροφές, οι συνταγές εξισορροπούν τα αμινοξέα. Για το πώς συμπληρώνονται τα αμινοξέα στην πράξη, δείτε τον οδηγό μας Πόση πρωτεΐνη χρειάζομαι.
Για τις λεκτίνες, η επιτροπή γράφει ότι στο μη ψεκασμένο με τα προβλεπόμενα ζιζανιοκτόνα υλικό ήταν περίπου 20% υψηλότερες από τον συγκριτή. Οι μέσοι όροι του πίνακα είναι 2,55 έναντι 2,03 mg/g ξηρού βάρους. Τις κρίνει χωρίς τοξικολογικό ή διατροφικό ζήτημα: οι λεκτίνες είναι φυσικές πρωτεΐνες των οσπρίων, αυξήσεις παρόμοιας τάξης έχουν αξιολογηθεί σε παλαιότερες αιτήσεις σόγιας, και η επεξεργασία μειώνει σημαντικά τη δράση τους σε τρόφιμα και ζωοτροφές.
Δοκιμές σε ζώα με τρόφιμο ή ζωοτροφή από τον ίδιο τον συνδυασμό δεν κρίθηκαν απαραίτητες. Η επιτροπή παραπέμπει στις μελέτες 90 ημερών που είχαν γίνει για τα δύο συμβάντα χωριστά και δεν είχαν δείξει ανεπιθύμητες ενέργειες σχετικές με εκείνες τις δίαιτες. Δεν θεωρεί αναγκαία ούτε την παρακολούθηση των τροφίμων και των ζωοτροφών μετά τη διάθεση στην αγορά.
Αλλεργία και υπολογισμός έκθεσης
Η σόγια είναι συχνό αλλεργιογόνο τρόφιμο. Η αξιολόγηση κοίταξε αν η τροποποίηση αλλάζει αυτό το προφίλ. Για τις πέντε νεοεκφραζόμενες πρωτεΐνες, η επιτροπή δεν βρίσκει ενδείξεις αλλεργιογονικότητας. Για το φυτό συνολικά, δεν βρίσκει ένδειξη ότι η τροποποίηση αλλάζει ουσιωδώς τη συνολική αλλεργιογονικότητα σε σχέση με τον συγκριτή και τις ποικιλίες αναφοράς. Αυτό δεν σημαίνει ότι η σόγια έγινε ασφαλής για όποιον έχει αλλεργία σε αυτήν. Σημαίνει ότι, στα δεδομένα της αίτησης, η τροποποίηση δεν φάνηκε να ανεβάζει τον αλλεργιογόνο χαρακτήρα της σόγιας.
Την έκθεση του ανθρώπου στις πέντε πρωτεΐνες ο αιτών την υπολόγισε με σενάριο πλήρους αντικατάστασης: όλη η συμβατική σόγια αντικαθίσταται από αυτήν, χωρίς απώλειες κατά την επεξεργασία. Είναι συντηρητική υπόθεση, όχι εικόνα της σημερινής αγοράς και όχι απόδειξη ότι το συμβάν βρίσκεται ήδη σε κάποιο προϊόν.
Σε αυτό το σενάριο, η υψηλότερη οξεία έκθεση στον γενικό πληθυσμό εντοπίστηκε στα βρέφη: έως 1,3 mg/kg σωματικού βάρους την ημέρα για την CP4 EPSPS, 0,36 για την DMO, 0,093 για την FT_T.1, 0,043 για την PAT και 0,026 για την TDO. Ο κύριος συντελεστής στην έρευνα με τις υψηλότερες εκτιμήσεις ήταν το γάλα δεύτερης βρεφικής ηλικίας σε σκόνη, με βάση τη σόγια. Σε σενάριο συμπληρωμάτων πρωτεΐνης από σόγια, η οξεία έκθεση των ενηλίκων έφτανε έως 1,6 mg/kg την ημέρα για την CP4 EPSPS. Η επιτροπή δεν συνδέει αυτά τα νούμερα με ανησυχία για την ασφάλεια των πρωτεϊνών. Είναι εκτιμήσεις έκθεσης, όχι όρια.
Ροφήματα σόγιας, τόφου και άλλα προϊόντα με σόγια υπάρχουν ήδη στην αγορά, από συμβατική ή άλλη εγκεκριμένη προέλευση. Τι είναι η σόγια ως τρόφιμο το συγκεντρώνει το λήμμα Σόγια. Σύγκριση φυτικών ροφημάτων, ανάμεσά τους και της σόγιας, υπάρχει στο άρθρο Φυτικά γάλατα συγκριτικά. Κανένα από τα δύο δεν αξιολογεί τη σόγια MON 94313 × MON 89788.
Αν χυθεί σπόρος στην Ευρώπη
Επειδή η καλλιέργεια είναι εκτός πεδίου, η περιβαλλοντική αξιολόγηση κοιτάζει κυρίως δύο δρόμους: το ανασυνδυασμένο DNA που μπορεί να φτάσει σε μικροοργανισμούς μέσω του εντέρου των ζώων που τρέφονται με το υλικό ή μέσω της κοπριάς, και την τυχαία διασπορά βιώσιμου σπόρου στη μεταφορά ή την επεξεργασία.
Η καλλιεργούμενη σόγια είναι εξημερωμένο, υποτροπικό είδος. Η επιτροπή κρίνει πολύ απίθανο ο συνδυασμός να διαφέρει από τις συμβατικές ποικιλίες στην ικανότητα να επιβιώσει ως την επόμενη σεζόν ή να εγκαταστήσει περιστασιακά άγρια φυτά, αν χυθεί βιώσιμος σπόρος. Άγριοι συγγενείς του υπογένους Soja δεν έχουν αναφερθεί στην Ευρώπη. Η μεταφορά γονιδίων σε φυτό περιορίζεται έτσι στην καλλιεργούμενη σόγια, που είναι σχεδόν πλήρως αυτογονιμοποιούμενη, με σταυρογονιμοποίηση συνήθως κάτω από 1%. Φυτά που ξαναφυτρώνουν μόνα τους από πεσμένο σπόρο έχουν αναφερθεί περιστασιακά σε περιοχές της Ιταλίας με εντατική καλλιέργεια. Οι σπόροι, κατά κανόνα, δεν επιβιώνουν τον κρύο χειμώνα.
Η οριζόντια μεταφορά των ανασυνδυασμένων γονιδίων σε βακτήρια κρίνεται απίθανη και, ακόμη και ως θεωρητικό ενδεχόμενο, χωρίς περιβαλλοντική ανησυχία. Δεν ζητείται ειδική παρακολούθηση ανά περίπτωση. Ο αιτών προτείνει ετήσια έκθεση περιβαλλοντικής παρακολούθησης για όσο διαρκεί μια ενδεχόμενη άδεια. Η επιτροπή βρίσκει το εύρος και τα διαστήματα σύμφωνα με τις προβλεπόμενες χρήσεις. Η τελική υιοθέτηση του σχεδίου παρακολούθησης ανήκει στη διαχείριση κινδύνου, όχι στην εντολή της EFSA.
Τι θα έγραφε μια ετικέτα, αν εγκριθεί
Στην Ένωση, όταν ένα προσυσκευασμένο τρόφιμο ή μια ζωοτροφή περιέχει, αποτελείται ή παράγεται από γενετικά τροποποιημένο οργανισμό, ο κατάλογος συστατικών πρέπει να γράφει «γενετικά τροποποιημένο» ή «παράγεται από γενετικά τροποποιημένο» και το όνομα του οργανισμού. Σε προϊόν χωρίς συσκευασία, η ένδειξη μπαίνει κοντά στο προϊόν, για παράδειγμα σε σημείωση στο ράφι. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διευκρινίζει ότι η υποχρέωση δεν ισχύει όταν το γενετικά τροποποιημένο υλικό δεν ξεπερνά το 0,9% κάθε συστατικού χωριστά και η παρουσία είναι τυχαία ή τεχνικά αναπόφευκτη.
Αυτό το καθεστώς αφορά υλικό που έχει περάσει από έγκριση. Η χθεσινή γνώμη δεν είναι αυτή η έγκριση. Μέχρι να δημοσιευθεί χωριστή πράξη της Επιτροπής, δεν προκύπτει από το κείμενο της EFSA ότι προϊόντα αυτού του συνδυασμού κυκλοφορούν νόμιμα στην Ένωση, ούτε ότι πρέπει να τα αναζητήσει κανείς με συγκεκριμένο όνομα στο σούπερ μάρκετ.
Πώς διαβάζεται η υπόλοιπη ετικέτα, από τη σειρά των συστατικών ως τα αλλεργιογόνα, το εξηγεί ο οδηγός Πώς να διαβάζεις τις ετικέτες τροφίμων. Η σόγια είναι ένα από τα 14 αλλεργιογόνα που πρέπει να ξεχωρίζουν στη λίστα.
Τι δεν αλλάζει σήμερα
- Δεν υπάρχει προϊόν προς απόσυρση. Η γνώμη δεν περιγράφει παρτίδα, χώρα διανομής ή κίνδυνο σε τρόφιμο που ήδη πουλιέται.
- Δεν επιτρέπεται η καλλιέργεια αυτής της σόγιας στην ΕΕ με βάση την αίτηση που αξιολογήθηκε.
- Η σύγκριση «εξίσου ασφαλής» ισχύει απέναντι στη συμβατική σόγια της μελέτης και στις ποικιλίες αναφοράς, για τις χρήσεις της αίτησης. Δεν είναι σύσταση να αυξηθεί η σόγια στη διατροφή και δεν αξιολογεί ισχυρισμούς υγείας.
- Η αλλεργία στη σόγια μένει. Όποιος την έχει, την αποφεύγει είτε η ποικιλία είναι γενετικά τροποποιημένη είτε όχι.
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά τη συμβουλή γιατρού ή διαιτολόγου. Η γνώμη της EFSA δεν είναι οδηγία κατανάλωσης. Αν έχετε αλλεργία στη σόγια, συνεχίστε να την αποφεύγετε.
