Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) δημοσίευσε στις 28 Οκτωβρίου 2026 γνώμη για τους καβουρδισμένους και αλεσμένους πυρήνες μιας εδώδιμης ποικιλίας του φυτού Jatropha curcas, με την ονομασία Xuta. Η επιτροπή για τη διατροφή, τα νέα τρόφιμα και τα αλλεργιογόνα τροφίμων (NDA) καταλήγει ότι το συστατικό είναι ασφαλές υπό τις χρήσεις που πρότεινε ο αιτών.
Το ίδιο φυτό είναι γνωστό για το αντίθετο προφίλ. Στους κοινούς, μη εδώδιμους σπόρους του υπάρχουν φορβολικοί εστέρες, ενώσεις τοξικές για ανθρώπους και ζώα. Η γνώμη αφορά την εδώδιμη ποικιλία, και μόνο τη μορφή στην οποία οι πυρήνες καβουρδίζονται και αλέθονται.
Γιατί η υπόθεση ξαναήρθε στην EFSA
Η Xuta είχε κοινοποιηθεί ως παραδοσιακό τρόφιμο από τρίτη χώρα, με τη διαδικασία του άρθρου 14 του κανονισμού (ΕΕ) 2015/2283. Στην αξιολόγηση εκείνης της κοινοποίησης, που η EFSA δημοσίευσε ως τεχνική έκθεση το 2022, είχαν εγερθεί ενστάσεις ασφάλειας για τους φορβολικούς εστέρες και για άλλα στοιχεία σύστασης: επιμολυντές, υπολείμματα φυτοφαρμάκων και μικροβιολογικά κριτήρια.
Ο αιτών επανήλθε με πρόσθετες αναλύσεις. Η νέα γνώμη εκδίδεται κατόπιν αιτήματος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η επιτροπή NDA κρίνει ότι τα νέα στοιχεία απαντούν στις ενστάσεις της κοινοποίησης, ότι η κατανάλωση δεν είναι διατροφικά μειονεκτική και ότι το συστατικό είναι ασφαλές υπό τις προτεινόμενες συνθήκες χρήσης.
Στο Μεξικό, σύμφωνα με τη γνώμη, καβουρδισμένοι πυρήνες Xuta καταναλώνονται για περισσότερα από 25 χρόνια. Ο αιτών προσκόμισε επιστολή μεξικανικού κέντρου περιφερειακής έρευνας, κατά την οποία τοπικοί αγρότες καταναλώνουν περίπου 1,5–2 κιλά πυρήνων Xuta το άτομο τον χρόνο. Η επιτροπή θεωρεί ότι η επιστολή επιβεβαιώνει τη συνέχιση της κατανάλωσης μέσα στη συνήθη διατροφή στο Μεξικό. Το νούμερο αφορά τους αγρότες για τους οποίους μιλά η επιστολή.
Πού προτείνεται να χρησιμοποιηθεί
Ο αιτών ζητά να μπαίνει η Xuta ως συστατικό σε προϊόντα με βάση τα δημητριακά και σε σούπες, και να προμηθεύεται αποκλειστικά επιχειρήσεις τροφίμων που παρασκευάζουν αυτά τα προϊόντα. Ο πληθυσμός-στόχος που προτείνει είναι ο γενικός πληθυσμός.
Τα ανώτατα επίπεδα του πίνακα 2 της γνώμης είναι:
| Τρόφιμο (κατάταξη FoodEx2) | Μέγιστη χρήση |
|---|---|
| Ζυμαρικά και παρόμοια προϊόντα | 7 g ανά 100 g |
| Ωμές ζύμες και προμείγματα | 5 g ανά 100 g |
| Εκλεκτά αρτοσκευάσματα | 5 g ανά 100 g |
| Σούπες (ξηρό μείγμα, πριν το μαγείρεμα) | 10 g ανά 100 g |
Τα 10 g ανά 100 g αφορούν το ξηρό μείγμα της σούπας, όπως το ορίζει ο πίνακας, και όχι το πιάτο αφού προστεθεί νερό.
Στις προδιαγραφές, η πρωτεΐνη ορίζεται στο 21–29%, τα λιπίδια στο 51–64% και οι ακατέργαστες ίνες στο 6–10%. Στην ίδια λίστα μπαίνουν όριο μολύβδου έως 0,20 mg/kg και άθροισμα αφλατοξινών B1, B2, G1 και G2 έως 4 μg/kg. Είναι όρια ταυτότητας του συστατικού. Για τις φυτικές πρωτεΐνες που υπάρχουν ήδη στην ελληνική κουζίνα, ο οδηγός φυτικών πρωτεϊνών μένει στις συνηθισμένες πηγές.
Οι φορβολικοί εστέρες, με συντηρητική υπόθεση
Στις αναλύσεις, οι φορβολικοί εστέρες βρέθηκαν κάτω από το όριο ανίχνευσης των 0,1 μg ισοδυνάμων TPA ανά γραμμάριο πυρήνα. Η προδιαγραφή που προτείνεται είναι επίσης κάτω από 0,1 μg/g. Το TPA είναι η ουσία αναφοράς της αναλυτικής μεθόδου.
Κοντά σε αυτό το όριο, η μέθοδος αποτυπώνει περίπου το ένα τρίτο του συνολικού σήματος. Η επιτροπή πολλαπλασίασε γι’ αυτό το όριο ανίχνευσης επί τρία και υπολόγισε την έκθεση με θεωρητική περιεκτικότητα 0,3 μg/g, υψηλότερη από ό,τι μετρήθηκε στις παρτίδες. Το σενάριο είναι σκόπιμα συντηρητικό.
Το σημείο αναφοράς είναι το επίπεδο χωρίς παρατηρούμενες δυσμενείς επιδράσεις (NOAEL) των 0,4 mg φορβολικών εστέρων ανά κιλό σωματικού βάρους την ημέρα, από υποχρόνια μελέτη σε χοίρους, όπως το είχε προσδιορίσει η επιτροπή CONTAM της EFSA το 2015. Το περιθώριο έκθεσης είναι ο λόγος αυτού του επιπέδου προς την εκτιμώμενη πρόσληψη.
| Ομάδα | Θεωρητική έκθεση (μg/kg την ημέρα) | Περιθώριο |
|---|---|---|
| Βρέφη (έως 11 μηνών) | 0,1125 | 3556 |
| Μικρά παιδιά (12–35 μηνών) | 0,2061 | 1941 |
| Λοιπά παιδιά (3–9 ετών) | 0,1911 | 2093 |
| Έφηβοι (10–17 ετών) | 0,1167 | 3428 |
| Ενήλικες (18 ετών και άνω) | 0,0852 | 4695 |
| Χορτοφάγοι (λοιπά παιδιά και ενήλικες) | 0,1905 | 2100 |
Πίνακας 6 της γνώμης. Η έκθεση αντιστοιχεί στην υψηλότερη αναμενόμενη ημερήσια πρόσληψη στο 95ο εκατοστημόριο, με περιεκτικότητα 0,3 μg/g.
Το χαμηλότερο περιθώριο στον πίνακα είναι 1941, στα μικρά παιδιά. Στο κείμενο της ίδιας ενότητας η επιτροπή το στρογγυλοποιεί σε 1900, και η περίληψη μιλά για περιθώρια «1900 ή μεγαλύτερα». Κρίνει ότι τα περιθώρια αρκούν για ασφαλή κατανάλωση υπό τις προτεινόμενες συνθήκες.
Για να μείνει μικρός ο κίνδυνος να αναμειχθούν κατά λάθος μη εδώδιμοι πυρήνες, ο αιτών εφάρμοσε διαδικασία δειγματοληψίας. Σε δοκιμή της μεθόδου, σκόπιμη πρόσμειξη ενός μη εδώδιμου πυρήνα, με 2.180 μg φορβολικών εστέρων ανά γραμμάριο, ανά 2.000 εδώδιμους πυρήνες (0,05%) έδωσε 1,09 μg/g, τιμή που η μέθοδος ανίχνευσε.
Τι έδειξε ο έλεγχος για το καβούρδισμα
Επειδή το καβούρδισμα μπορεί να σχηματίσει ανεπιθύμητες ενώσεις, ελέγχθηκαν πέντε παρτίδες για ακρυλαμίδιο, 3-MCPD και γλυκιδυλεστέρες.
- Το ακρυλαμίδιο ήταν κάτω από το όριο ποσοτικοποίησης των 20 μg/kg. Η επιτροπή παραπέμπει στη Σύσταση (ΕΕ) 2019/1888, που ζητά παρακολούθηση του ακρυλαμιδίου στους καβουρδισμένους ξηρούς καρπούς, και σημειώνει ότι η τιμή είναι χαμηλότερη από εύρος της βιβλιογραφίας για άλλους καβουρδισμένους καρπούς, ενδεικτικά 20 έως 270 μg/kg.
- Η 3-MCPD έφτασε έως 0,11 mg/kg.
- Οι γλυκιδυλεστέρες, εκφρασμένοι ως ελεύθερη γλυκιδόλη, δεν ανιχνεύθηκαν. Το όριο ανίχνευσης ήταν 0,05 mg/kg.
- Οι τιμές αυτές ήταν ίσες ή χαμηλότερες από εκείνες του Chuta, των υδροθερμικά επεξεργασμένων πυρήνων που η EFSA είχε αξιολογήσει ως νέο τρόφιμο το 2022.
Σε πέντε επιπλέον παρτίδες, το βενζο(a)πυρένιο, το βενζο(a)ανθρακένιο, το βενζο(b)φθορανθένιο και το χρυσένιο ήταν κάτω από το όριο ποσοτικοποίησης των 0,5 μg/kg. Η επιτροπή αναφέρει ότι οι περιεκτικότητες μένουν κάτω από τα ανώτατα όρια του κανονισμού (ΕΕ) 2023/915 για κάθε κατηγορία τροφίμου του καταλόγου του. Με βάση τα στοιχεία που της δόθηκαν, δεν βλέπει ένδειξη ουσιαστικού σχηματισμού επιμολυντών λόγω θερμότητας.
Οι συμπληρωματικές αναλύσεις επιμολυντών, υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων και μικροβιολογικών κριτηρίων δεν εγείρουν, κατά τη γνώμη, ανησυχία για την ασφάλεια. Στα μικροβιολογικά, η επιτροπή κράτησε το όριο των 1.000 CFU/g για το σύνολο των αερόβιων μικροβίων. Σε μία παρτίδα, μετά από αποθήκευση τριών μηνών, μετρήθηκαν 1.200 CFU/g. Τα δεδομένα σταθερότητας κρίθηκαν πάντως επαρκή.
Αλλεργιογόνο δυναμικό που μένει ανοιχτό
Σε μία παρτίδα, έλεγχος PCR δεν εντόπισε DNA από αράπικα φιστίκια, φουντούκια και αμύγδαλα. Η επιτροπή σημειώνει ότι μια τέτοια δοκιμή δεν δείχνει αν υπάρχει διασταυρούμενη αντίδραση με αυτά τα τρόφιμα.
Στη βιβλιογραφία που παραθέτει, μια αλβουμίνη 2S με την ονομασία Jat c 1, από μη εδώδιμη ποικιλία του φυτού, έχει ικανότητα δέσμευσης IgE. Εργασία του 2016 που επικαλείται η γνώμη περιγράφει ομολογία αλληλουχίας με αλλεργιογόνα από σιτάρι, αράπικο φιστίκι και σουσάμι. Η επιτροπή γράφει ότι από το 2022 δεν έχουν γίνει διαθέσιμες πρόσθετες μελέτες για το αλλεργιογόνο δυναμικό της Jatropha curcas.
Η επιτροπή κρίνει ότι η παρουσία της Jat c 1 δείχνει αλλεργιογόνο δυναμικό της Xuta. Με τα διαθέσιμα δεδομένα, αφήνει ανοιχτό αν το συστατικό προκαλεί νέα ευαισθητοποίηση ή αντιδράσεις, μετά από κατανάλωση από το στόμα, σε όσους είναι ήδη αλλεργικοί σε ξηρούς καρπούς, σιτάρι, αράπικο φιστίκι, σουσάμι και γλουτένη.
Για όποιον έχει τέτοια αλλεργία, το κλινικό ερώτημα μένει ανοιχτό και η απόφαση ανήκει στον γιατρό. Το πώς δηλώνονται τα αλλεργιογόνα σε μια συσκευασία εξηγείται στον οδηγό πώς να διαβάζετε τις ετικέτες τροφίμων. Στα τρόφιμα της λίστας περιλαμβάνονται και τα αράπικα φιστίκια.
Τι ακολουθεί στην αγορά της Ένωσης
Η χθεσινή δημοσίευση είναι η επιστημονική γνώμη. Την εγγραφή στον ενωσιακό κατάλογο και την κυκλοφορία τις αποφασίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο του κανονισμού για τα νέα τρόφιμα.
Η επιτροπή σημειώνει ότι οι προδιαγραφές της Xuta ευθυγραμμίζονται με εκείνες που έχουν ήδη εγκριθεί στον ενωσιακό κατάλογο για πυρήνες εδώδιμης ποικιλίας Jatropha curcas. Ξεχωριστή υπόθεση είναι το Chuta, οι υδροθερμικά επεξεργασμένοι πυρήνες που η EFSA αξιολόγησε ως νέο τρόφιμο το 2022. Η γνώμη της 28ης Οκτωβρίου αφορά τους καβουρδισμένους και αλεσμένους πυρήνες της κοινοποίησης παραδοσιακού τροφίμου.
Η κυκλοφορία αυτού του συστατικού στην Ένωση ξεκινά αν η Επιτροπή εγκρίνει την αίτηση. Η χρήση που εξετάστηκε είναι συστατικό το οποίο προμηθεύονται επιχειρήσεις τροφίμων, στα επίπεδα του πίνακα.
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά τη συμβουλή γιατρού ή διαιτολόγου. Όποιος έχει τροφική αλλεργία πρέπει να συζητά κάθε νέο συστατικό με τον γιατρό του.
